امروز باید از هنر محافظت نمود

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری استان اصفهان، به نقل از مهرشاد متین فر کارشناس خانه موسیقی حوزه هنری استان اصفهان، این خانه در روز جمعه شانزدهم شهریورماه سال جاری پنجمین نشست از سلسله نشست های ماهانه موسیقی آیینی و دومین جلسه خود را از سلسله نشست های تشکیل شده پیرامون موسیقی تعزیه با موضوع "آسیب شناسی تعزیه مکتب اصفهان در دو دهه اخیر" با حضور جمعی از اهالی موسیقی و هنر تعزیه در خانه هنرمندان اصفهان برگزار نمود.

در آغاز این برنامه استاد حسن منصوری، مدیر خانه موسیقی حوزه هنری استان اصفهان در سخنانی هدف خانه موسیقی را از برگزاری چنین جلساتی، ضرورت و اهمیت همنشینی و گفت و گو میان اهالی هنر تعزیه دانست و در این ارتباط از اهالی این هنر قدسی درخواست نمود تا مبلغ چنین جلساتی باشند.

پس از آن نوبت به سخنران اصلی نشست دوم تعزیه، حجت الاسلام سید محمد مومنی حبیب آبادی، (امام جمعه حبیب آباد) رسید تا در غیاب سخنران دیگر جلسه استاد حسینعلی مومن زاده به طور مفصل پیرامون ابعاد مختلف تعزیه و آسیب شناسی تعزیه مکتب اصفهان صحبت نماید.

وی با اشاره به اینکه هنرمندان این سرزمین از سر آگاهی و اخلاص، هنر گرانقدر خود را پیشکش حضرت سیدالشهدا می نمودند افزود: امروز در چنین فرهنگی، باید از هنر محافظت کرد چون وضع به گونه ای است که ما هم احساس خطر کردیم و وارد این میدان شدیم. متاسفانه در دوران اخیر برخی از افرادی که در هنر تعزیه مشغول به فعالیت هستند تصور می کنند می توانند همه نوع دخل و تصرفی به اسم تحول و نوآوری در این هنر انجام بدهند از این رو متاسفانه باید گفت ما نتوانستیم آن میراثی که بزرگان و پیشینیان برای ما به یادگار گذاشته بودند، حفظ و پاسداری کنیم.

این هنرمند تعزیه در ادامه باتوجه به برپایی تعزیه در اصفهان خاطر نشان کرد: تعزیه هایی که در شهر اصفهان برگزار می شود با آسیب های جدی همراه است و اگر افرادی که عشق و دلسوزی نسبت به تعزیه دارند اقدامی نکنند، عن قریب است که همین مقدار باقی مانده هم از بین برود؛ از این رو برگزاری چنین جلساتی را به فال نیک می گیریم و من از استاد منصوری و برگزارکنندگان این جلسه تشکر می کنم.

امام جمعه حبیب آباد به موضوع اصلی نشست یعنی تعزیه مکتب اصفهان اشاره کرد و گفت: در باب مکاتب تعزیه مانند مکاتب (اصفهان، تهران و قزوین) باید همتی صورت بگیرد تا این مکاتب به صورت اصولی و فنی معرفی شود. ما کارهای زیادی در باب هنر مکتب اصفهان داریم ولی متاسفانه در باب مکتب تعزیه اصفهان کاری صورت نگرفته است.

حجت الاسلام مومنی حبیب آبادی در باب تعزیه تهران به آثار محققانی چون علی بلوک باشی و عنایت الله شهیدی اشاره کرد و ضمن تجلیل و تقدیر از تالیف چنین آثاری، نقدهایی را در مورد این آثار ابراز داشت.

وی به بخش هایی از کتاب این دو محقق اشاره کرد که گفته شده علما و روحانیت مخالف تعزیه بودند و توده مردم تعزیه را از سر علاقه رواج دادند و نهایتا علما مجبور شدند تعزیه را بپذیرند و به نوعی تعزیه به جامعه روحانیت تحمیل شد.

حجت الاسلام مومنی در پاسخ به این عقیده اظهار داشت: این گفته نظری غیر تحقیقی است چون این دو محقق نام دو سه نفر از فقهای مخالف تعزیه را ذکر کرده بودند که ما اصلا نام اینها را در میان فقها نشنیده بودیم. اما با نگاهی به تاریخ تعزیه در دوره قاجار می توان به یکی از مراجع صاحب نفوذ "آقا محمدعلی کرمانشاهی" اشاره کرد که در میان استفتائات ایشان زمانی که در باب تعزیه سوال شده گفته اند تعزیه جایز است. همچنین آقای "محقق قمی" که از مراجع صاحب نفوذ زمان فتحعلیشاه بوده در باب تعزیه و شبیه خوانی فتوای جایز می دهد.

وی ادامه داد: باید در نظر داشت اصولا اگر فقها و علما با تعزیه مخالف بودند با توجه به اینکه جامعه ایران یک جامعه مذهبی بوده، هیچگاه تعزیه نمی توانسته شکل بگیرد. شاید معدود اشخاصی بودند که در کتابشان گفته شده تعزیه حرام است ولی عمدتاً اینان یا فقیه نبودند و اگر فقیه بودند مقلدی نداشتند. البته باید در نظر داشت از همان آغاز آقا محمدعلی کرمانشاهی و محقق قمی شرایطی را برای اجرای تعزیه در نظر گرفتند که در تعزیه می بایست این شرایط رعایت شود.

سخنران نشست پنجم موسیقی آیینی، تعزیه را نمایش مصائب و ابتلائات آل الله، همراه با کلام منظوم و آهنگین تعریف نمود و اضافه کرد: تعزیه دارای سه رکن است که عبارت است از رکن اول: نمایش (حرکت در تعزیه و یا به اصطلاح تعزیه خوانها: کار تعزیه)، رکن دوم: کلام منظوم که همان شعر تعزیه است و رکن سوم: آهنگ تعزیه است. (به اصطلاح برخی تعزیه خوانها رو تعزیه)

وی در ادامه این مطلب اظهار داشت: بنده مجالس متعدد تعزیه را دیده و مطالعه کردم و قابل توجه است که خیلی از مجالس تعزیه مورد اقبال واقع نشده است و در اینجا این سوال مطرح می شود که ایراد کار در کجاست؟

عدم رعایت تناسب میان سه رکن مذکور از جمله دلایل مهمی بود که حجت الاسلام مومنی به آن اشاره داشت و چند نمونه از آنها را ذکر کرد. مثلا اینکه گاهی نمایش تعزیه بیشتر از شعر و آهنگ آن باشد (مانند مجلس غدیر خم) و یا اینکه شعر تعزیه بیشتر از نمایش آن باشد (مانند برخی مجالس سروده شده میرزا شهاب اصفهانی، شاعر برجسته عهد ناصری که تعزیه های او به همین دلیل رواج پیدا نکرد)

بخش دیگر سخنان حجت الاسلام مومنی حبیب آبادی به آسیب شناسی تعزیه - که موضوع اصلی نشست بود- اختصاص داشت، او در مورد این موضوع خاطرنشان کرد: امروزه ما در هر سه بخش تعزیه (نمایش، کلام و آهنگ) با آسیب هایی روبرو هستیم.

وی در بحث نمایش تعزیه (رکن اول) در میان تعزیه خوانهای مطرح امروزی، به حرکات کور و بی هدف (مانند اسب سواری کاذب و برخی حرکات نمایشی) و در بحث کلام تعزیه (رکن دوم) به سست بودن برخی اشعار و یا بعضی دخل و تصرف های بی جا در اشعار سروده شده قدیمی اشاره کرد و پیرامون رکن سوم (آهنگ تعزیه) گفت: در باب آهنگ تعزیه آسیب های متعددی متوجه تعزیه شده است. تعزیه خوان باید آهنگ های تعزیه را بشناسد ولی همین کم اطلاعی آنان از موسیقی تعزیه باعث آسیب هایی به تعزیه شده است.

حجت الاسلام مومنی در ادامه بحث آسیب های وارده بر رکن سوم (آهنگ و موسیقی تعزیه) به نمونه ای از تعزیه استاد عبدالمحمد شریفی (یکی از ارکان تعزیه برخوار که موسیقیدان هم بوده) اشاره کرد و افزود: در تعزیه حجه الوداع امام در اول تعزیه درآمد را در آواز "بیات ترک" می خواند و به زینب که میرسد "ابوعطا" خوانده می شود و به قسمت آخر فاطمه صغری که رسید به آواز دستگاه "شور" می خوانند. با تامل بر این انتخاب دستگاه های موسیقی مشاهده می کنیم چقدر همه چیز مهندسی شده و دقیق است طوری که در این تعزیه با حزن و اندوه (در دستگاه شور) تمام می شود.

وی ادامه داد: ولی متاسفانه امروزه تعزیه خوانها دستگاه های آوازی را رعایت نمی کنند و بدون هدف از این گوشه به این گوشه می روند. گذشته از آن، تحریرهای بی جایی که می دهند تحریرهایی است که روی اسلوب اجرا نشده و اساسا باید توجه داشت تحریر در تعزیه فقط در درآمد تعزیه وجود دارد و بیشتر در بخش مناجات باید خودش را نشان بدهد اما متاسفانه در دوران اخیر برای خودنمایی این تحریرها اجرا می شود و در این میان هدف اصلی فراموش شده است. ولی مثلا در تعزیه اجرایی استاد شریفی می دیدیم چقدر ابوعطا را زیبا و بدون اینکه تحریری بدهد اجرا می کرد. حتی در مخالف خوانی باید دانست مخالف خوان میدانی با مخالف خوان تخت خوان تفاوت دارد. مخالف خوان میدانی خیلی بریده بریده می خواند ولی مخالف خوان تخت خوان یک پرده ملایم تر اجرا می کند.

امام جمعه حبیب آباد در پایان سخنان خود اظهار داشت: قدما چقدر با دقت و تدبر این سرمایه گرانقدر را برای ما به یادگار گذاشتند ولی متاسفانه این سرمایه حفظ نشده و بسیاری کسانی هم که این نکات و ظرایف را می دانستند از میان ما رفته اند.

پس از سخنان حجت الاسلام مومنی حبیب آبادی نوبت به بخش پرسش و پاسخ رسید تا حضار و علاقه مندان، مباحث و پرسش هایی را مطرح نمایند.

در نشست دوم تعزیه حضور استاد نعمت الله ستوده، استاد گرانقدر و پیشکسوت موسیقی اصفهان (و از شاگردان استاد حسن کسایی) لطف خاصی به این جلسه بخشید.

گفتنی است، سلسله نشست های خانه موسیقی استان اصفهان در هر ماه در چهار نوبت برگزار می گردد که جمعه اول هر ماه به موسیقی ایرانی، جمعه دوم به موسیقی زورخانه، جمعه سوم به موسیقی تعزیه و جمعه چهارم به موسیقی شاهنامه خوانی اختصاص دارد و به زودی سلسله نشست های موسیقی فیلم توسط خانه موسیقی به این برنامه ها اضافه خواهد شد.

ورود به نشست های خانه موسیقی برای عموم علاقه مندان آزاد است (هر جمعه از ساعت ۱۰ الی ۱۲ در خانه هنرمندان اصفهان) و در این نشست ها هنرمندان و علاقه مندان موسیقی پیرامون موضوع های ذکر شده به بحث و گفتگو می پردازند.