بیان سینمایی مهم است نه اقتباس آزاد یا مستقیم

عصر سه شنبه درسرمای پاییزی ششم آذرماه سومین نشست از سری برنامه های «سینما تک» با نمایش فیلم «هملت» اثر زفیرلی در سالن سعدی برگزار شد.

پس از نمایش این فیلم مجری برنامه میلاد عباسی از زهره سجادیه (مدرس سینما و فیلمساز) دعوت کرد تا به روی سن برود و درباره مقوله اقتباس و این فیلم که اقتباسی است از هملت شکسپیر سخنانی ایراد کند.

شهره سجادیه در آغاز سخن با اشاره به اینکه اقتباس مقوله گسترده ای است عنوان کرد : " اولین واژه هایی که از مقوله اقتباس به ذهن می رسد گرفتن چیزی از جایی است مثلا می شود از آیات قرآن و احادیث چیزی گرفته و وارد متن ادبی کرد و حتی منبع اقتباس را هم نام نبرد . کسی هم نمی تواند ما را ملزم کند که منبع اقتباس مان را بگوییم .اما نکته قابل بحث در اقتباس این است که چیزی که ما اقتباس کرده ایم به عنوان یک امر ثانویه و کم ارزش تر مطرح شود. مثلا اگر ما از شاهنامه اقتباس کنیم آیا متن ما نسبت به شاهنامه که متن درجه یکی است متن درجه دو یا بی ارزش است ؟ یا ارزش ما با ارزش متن اولیه سنجیده می شود ؟ پاسخ منفی است. وقتی شما از فردوسی یا شکسپیر اقتباس می کنید اولا توانایی انجام این اقتباس مورد اهمیت است، دوم اعتبار و کیفیت کار شما به کار آن بزرگان ربط پیدا می کند . "

وی در ادامه این بحث یادآور شد : " اقتباس چیزی نیست که الان باشد از ازل اقتباس وجود داشته مثلا متن ادبی از تاریخ اقتباس شده ، نقاشی ها از زندگی آدمی و در هر هنری اقتباس وجود دارد . خیلی از آثار شکسپیر از تاریخ اقتباس شده اند مثلا درهملت داریم در دانمارک شاهزاده ای بوده است پس ریشه تاریخی دارد. اقتباس اهمیت بینامتنیت را هم نشان می دهد رابطه یک متن با متن دیگر مثلا تاریخ با ادبیات . "

سجادیه از تنوع اقتباس در سینمای معاصر مخصوصا هالیوود یاد کرد و گفت : " امروز اقتباس در آثار سینمایی منابع گوناگونی دارد اکنون فقط از متن ادبی اقتباس نمی شود امروزه از چیزهای دیگری مانند بازیهای کامپیوتری ، سمفونی موسیقیایی و ... هم اقتباس می شود. امکان دارد منبع اقتباس خیلی با سینما همانند و همزاد نباشد ، مثلا بازیهای کامپیوتری و سمفونی ها به نسبت متون ادبی قرابت کمتری با سینما دارند . "

دراینجای نشست مجری برنامه با مطرح کردن این پرسش که واژه آدابته کردن در اقتباس چه کاربردی دارد؟ بحث را ادامه داد، سجادیه در پاسخ به این پرسش توضیح داد: " در زبان انگلیسی و در مبحث اقتباس واژه های آدابتیشن و آبدیت کردن آورده شده و کاربرد دارد. خیلی ها اقتباس نرم را قبول دارند یعنی ما خیلی در متن اصلی دست نبریم و اصلا دست بردن ما در آن متن مثل هملت خیلی هم به کار نمی آید چون متن اولیه آنچنان غنا دارد که روی غنای کار ما هم اثر می گذارد. خیلی ها هم این نظر را نمی پذیرند چون متن اولیه شاید 200 سال قبل نوشته شده باشد پس به درد حرف مردم امروز نمی خورد ، پس دیالوگ های متن ثقیلی مثل هملت را به روز می کنند چون مردم عادت به شنیدن چنین متن های سنگینی ندارند و این همان واژه آدابته کردن است که من آن را سینمایی کردن تفسیر می کنم . شاید هم متن را معاصر کنیم مثلا فیلم " اینجا بدون من " که اقتباسی است از متن باغ وحش شیشه ای تنسی ویلیامز این متن از یک کشور خارجی گرفته شده و از دهه ها قبل و به روز شده و در جامعه ایران امروز جواب می دهد و کار موفقی از کار درآمده است . "

شهره سجادیه با اشاره به اینکه اقتباس لزوما در متن نیست بلکه می تواند در فرم هم باشد اظهار داشت : " سوال درباره اینکه در اقتباس به متن اصلی وفادار هستیم یا نه دیگر ارزشی ندارد ، گاهی ما در فرم اقتباس می کنیم و منظور از متن صرفاً فقط متن ادبی نیست، هر زمینه اطلاعاتی می شود منبع اقتباس یا متن، ما از فرم موسیقی هم می توانیم اقتباس کنیم . نکته حائز اهمیت این است که ما به اقتباس مان هویت سینمایی بدهیم . اقتباس ضعیف اقتباس فعل به فعل بدون تصرف است که ما فقط به اعتبار متن اولیه آنرا نگاه می کنیم نه به خاطر بیان سینمایی آن . "

در این قسمت نشست مجری با اعلام این مسئله که فقط 5 دقیقه به پایان این برنامه مهلت است و گویا گاز نشت کرده اما همگی با جلیقه های نجات و اکسیژن هایی که تعبیه شده تا پایان جلسه زنده خواهیم ماند فضا را با شوخی تلطیف کرد.

در ادامه میلاد عباسی از سجادیه تفاوت میان اقتباس در سینمای آمریکا بالاخص هالیوود و سینمای اروپا را جویا شد. سجادیه در پاسخ به این پرسش توضیح داد : " سینمای آمریکا یک سینمای تجاری است و طبیعی است که به دنبال متن تجاری برود یعنی متن موفقی که در هنگام فروش کتاب از لحاظ تجاری موفق بوده است از این رو کارگردانان هالیوودی دخل و تصرف زیادی در اقتباس سینمایی اثر نمی کنند. چون تجارت برایشان مهم است و نمی خواهند الگوی تجاری شان را از دست بدهند اما در فیلم های اروپایی که تجارت کمتر برایشان مهم است مساله متفاوت است و دید هنری و دخل و تصرف در آثارشان به کرات دیده می شود. "

در پایان این نشست شهره سجادیه در پاسخ به این پرسش که آیا کارگردان می تواند در اقتباس موبه مو دست ببرد گفت: "حتی در روایت های تاریخی هم نمی توان کسی را مجبور به وفاداری به متن اولیه کرد. مثل فیلم 300 که خشایار شاه را به گونه ای غیر واقعی نشان داده بود. پس مهم نیست اقتباس مستقیم است یا آزاد. در مورد مشاهیر و نویسندگان بزرگ و کسانی که درگذشته اند و مدافع حقوقی ندارند کار به حق کپی رایت نمی رسد اما در متن های نسبتا معاصر که نویسنده معاصر و زنده است باید با آنها صحبت کرد تا حق و حقوقشان رعایت شود. اگر آن شخص حق اقتباس را فروخت دیگر نمی تواند در روند اقتباس شما دخالت کند اما اگر حق اقتباس از اثرش را با این شرط که تغییری در کار نباشد فروخت شما موظفید این نکته را رعایت کنید . "

پس از پرسش و پاسخ این نشست راس ساعت 21 به کار خود پایان داد و در بیرون سالن، گرمای چای انتظار حضار را می کشید تا در آن سرما حضورشان را گرم تر کند.