تعزیه شهادت امام علی (ع) یکی از قدیمی‌ترین تعزیه‌های ایران

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری اصفهان، اجرای تعزیه شهادت حضرت علی (ع) نیز از جمله اجراهای این نشست بود که از دامغان تا مبارکه و اصفهان هر کدام بخش هایی از این تعزیه را اجرا نمودند.

نشست سیزدهم موسیقی تعزیه -که از سلسه نشست‌های موسیقی آیینی است- به بررسی و اجرای تعزیه‌ای پرداخت که کمتر در مورد آن تحقیق و بررسی شده است. عنوان سلسله نشست های تعزیه‌های غریب (مجالس غریب) به مجموعه نشست هایی مربوط می‌شود که خانه موسیقی اصفهان از سال گذشته به واکاوی و بررسی این تعزیه‌ها پرداخته است.

در آغاز نشست، مهرشاد متین فر (مسئول خانه موسیقی حوزه هنری اصفهان) ضمن تسلیت به مناسبت شهادت مولای متقیان؛ حضرت علی (ع) به ضرورت برپایی این نشست پرداخت و افزود: به دلیل بیماری استاد مهدی دریایی سه نشست ویژه تعزیه حضرت علی (ع) که برای شبهای قدر برنامه ریزی کرده بودیم را تنها در یک نشست برگزار می کنیم.

پس از آن متین فر به ضرورت تعزیه‌های غریب پرداخت و گفت: متاسفانه پژوهش و اجرای مجالس غریب در کمترین حد ممکن بوده است و به خاطر فراموشی این میراث گرانقدر، از سال گذشته با همکاری آقای حمید مومن زاده تصمیم گرفتیم به طور جدی به واکاوی و بررسی مجالس غریب بپردازیم. از آنجائیکه در بسیاری از این تعزیه‌ها مفهوم اسطوره از اهمیت زیادی برخوردار است امیدواریم به زودی نشست‌های پیرامون پیوند اسطوره با موسیقی و یا تعزیه برگزار کنیم.

پس از آن، دکتر مسلم نادعلی زاده (پژوهشگر تعزیه و عضو هیئت علمی دانشگاه) صحبت‌های خود را آغاز نمود و در ارتباط با تعزیه‌های غریب و اینکه آیا مجلس شهادت حضرت علی (ع) هم جز مجالس غریب محسوب می‌شود یا نه، گفت: تعزیه های غریب به مجالسی گفته میشود که کمتر شناخته شده و اجرا گردیده‌اند و شاید برای عموم مردم چندان آشنا نباشد. برای مردم ما عمدتا تعزیه‌های مربوط به حوادث کربلا شناخته شده است (مثل تعزیه حضرت عباس (ع)، حضرت قاسم (ع)، تعزیه حضرت علی اکبر (ع) و ...) در مورد اینکه تعزیه شهادت حضرت امیرالمومنین (ع) جز تعزیه‌های غریب هست یا نه، از این نظر که در بسیاری نقاط ایران اجرا می‌شده است (هر چند کم) شاید از مجالس غریب نباشد ولی از طرفی از جهت اینکه عموم مردم با آنها آشنا نباشند، میتوان این تعزیه‌ها را جز مجالس غریب محسوب کرد. مجلس شهادت حضرت علی (ع) چون اختصاص به ماه مبارک رمضان و شهادت ایشان در این ایام دارد، شاید کمتر فرصت شده که تعزیه‌خوانان آن را اجرا نمایند و بیشتر در سوگواره‌ها، گردهمایی‌ها و برخی مناسبت‌های خاص اجرا می‌گردد.

وی در ادامه پیرامون مجالس علوی و گونه‌های مختلف آن خاطر نشان کرد: تعداد مجالسی که به حضرت علی (ع) اختصاص دارد بسیار زیاد است و شاید بتوان به حدود بیش از ۳۰ مجلس اشاره کرد که در این مجالس امیر مومنان، شخصیت محوری داستان را دارند. در کنار آن، مجالسی را هم داریم که ایشان یکی از شخصیت های آن تعزیه بوده و شخصیت محوری شمرده نمی‌شوند.

وی ادامه داد: در مورد مجالسی که حضرت علی (ع) شخصیت محوری دارند می‌توان آن را عمدتا به شش دسته تقسیم نمود: نخستین گروه از این مجالس عمدتا به مجالسی مربوط می‌شود که به زندگی امیرالمومنین مربوط می‌شوند. مثل: تولد امیرالمومنین (ع)، ازدواج حضرت علی (ع) با حضرت فاطمه زهرا (س)(که به نزول زهره مشهور است) دومین مجالس، مجالسی هستند که به حوادث زندگی ایشان اختصاص دارد. مثل جنگ خندق یا فتح خیبر یا مجلس غدیر خم.

دکتر مسلم نادعلی زاده افزود: سومین گروه تعزیه‌هایی هستند که وجه داستانی آن بیشتر مدنظر است و از لحاظ مستندات تاریخی چندان صحیح نیستند و بیشتر برای توصیف شجاعت، دلاوری ها و دیگر فضایل ایشان سروده شده اند. مثل فضل و فتاح.

وی خاطرنشان کرد: چهارمین دسته هم بیشتر مجالسی هستند که حالت اسطوره‌ای و ماورایی آن قوی‌تر است مثل مجلس "شست بستن دیو" یا مجلس بئر العَلَم. پنجمین گروه از این تعزیه‌ها بیشتر به ویژگی‌های اخلاقی و سیره امیرالمومنین اختصاص دارند. مثل مجلس مجلس جوانمرد قصاب، مجلس خاتم بخشی امیرالمومنین مجلس نان پختن و ....آخرین دسته مجالس هم عمدتا توصیف‌گر شخصیت قدسی و ملکوتی امیر مومنان هستند. مثل مجلس حوض کوثر.

نادعلی زاده در بخش دیگری سخنان خود به مجلس شهادت حضرت علی (ع) پرداخت و از نظر قدمت، این مجلس را از قدیمی‌ترین تعزیه‌های شکل گرفته در تاریخ تعزیه در ایران دانست (که به نظر برخی محققین شاید با اواخر دوره صفوی مربوط گردد) و به این مسئله اشاره نمود که این مجالس عمدتا روزهای منتهی به شهادت حضرت را روایت می‌کنند.

سخنران نشست سیزدهم موسیقی تعزیه، سپس به منظومه‌هایی که به حضرت علی (ع) اختصاص دارد، پرداخت و گفت: منظومه‌های ادبی از قبیل حمله‌نامه‌ها، علی‌نامه‌ها و برخی دیگر منظومه‌ها به تدریج شکل گرفتند و برخی این منظومه‌ها وارد نقالی و پرده خوانی شد و سپس مجموعه همه این هنرها در کنار یکدیگر وارد تعزیه شدند.

 

تعزیه دامغان، عنوان بعدی بود که نادعلی‌زاده به یررسی و تشریح آن پرداخت. وی پیرامون تعزیه این منطقه اظهار داشت: مطابق تحقیقی که من‌ انجام داده بودم، ما بیش از ۲۰ نوع سبک تعزیه در ایران داریم که تعزیه دامغان یکی از این سبک هاست. تعزیه در دامغان سابقه دیرینه‌ای داشته و از حدود ۲۵۰ سال پیش، در آن تعزیه اجرا می‌شده است. در این شهر تعزیه‌خوانان بزرگی ظهور پیدا کردند که برخی از آنها با تکیه دولت هم همکاری داشتند. تعزیه (دامغان) شهادت حضرت علی (ع) از مجالس غنی و منحصر به فردی است که در سال ۱۳۶۹ در سوگواره اصفهان بنده همراه با عموی خود غلامعلی نادعلی‌زاده آن را اجرا کردیم که بنا به گفته تعزیه دوستان از جمله اجراهای خوب تعزیه شهادت حضرت علی (ع) بود.

پس از سخنان دکتر مسلم نادعلی زاده نخستین بخش تعزیه شهادت حضرت علی (ع) توسط جواد خداوندی و دکتر حمزه نادعلی‌‌زاده (به صورت زنده برای صفحه خانه موسیقی اصفهان)، از شهر دامغان اجرا شد.

در بخش دوم این نشست، ابتدا مسلم نادعلی‌زاده به ویژگی‌های اجرای دامغان پرداخت و در ادامه وی پیرامون این پرسش که چه دستگاه‌هایی در این تعزیه اجرا می‌شوند گفت: تعزیه شهادت حضرت امیرالمومنین (ع) معمولا در دستگاه شور و برخی ملحقات آن (مثل ابوعطا، دشتی، افشاری) خوانده می‌شود البته گاهی اوقات در آواز بیات اصفهان و شوشتری هم خوانده می‌شود.

اجرای تعزیه تاثیرگذار شش نفره شهادت حضرت علی (ع)، پایان بخش نشست سیزدهم موسیقی تعزیه بود که علیداد اکبری (شبیه حضرت علی (ع))، محسن اکبری (شبیه قطامه و حضرت زینب (س))، عباس اکبری (نوازندگی ترومپت) از مبارکه و محسن مومن زاده (شبیه قنبر) و حمید مومن زاده (شبیه ابن ملجم مرادی) اجرا کنندگان آن بودند.