مخالف خوانی در تعزیه سنتی ما با مساله ریتم در ارتباط است

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری استان اصفهان به نقل از مهرشاد متین فر کارشناس خانه موسیقی ، متاسفانه در این نشست پیشکسوت تعزیه استاد "بهمن نامداری" نتوانستند حضور یابند و این نشست با صحبت های حمیدرضا تقدسی مسئول ترویج و توسعه هنرهای آئینی اداره فرهنگ و ارشاداسلامی استان اصفهان آغاز شد.

تقدسی در ابتدا با اشاره به عدم حضور برخی از پیشکسوتان و اساتید تعزیه همچون مومن زاده، جواهری و دیگر پیشکسوتان در این جلسه ابراز تاسف کرد و افزود: بدون شک با حضور این بزرگان است که می توانیم در مورد یک سری کاستی ها در تعزیه هم اندیشی کنیم.

وی ضمن اظهار خرسندی از برگزاری چنین جلساتی که به همت خانه موسیقی اصفهان و استاد حسن منصوری گفت: امیدواریم تا سایر اهالی تعزیه در اینگونه نشست ها حضور داشته باشند و پیرامون کاستی ها، ایرادات و اشکالات موجود در تعزیه گفتگو نمایند.

پس از پایان صحبت های حمیدرضا تقدسی، حسن منصوری پیرامون موضوع نشست؛ "نقد و بررسی ریتم در مخالف خوانی" صحبت های خود را آغاز نمود.

وی با اشاره به اینکه شاید به نظر بیاید، یک مخالف خوان که به حالت اُشتُلُم و یا فریاد کار خود را اجرا می کند، با مساله ریتم چه نسبتی دارد، عنوان کرد: امروز در این نشست نمونه هایی را پخش می کنیم تا ببینیم که مخالف خوانی در تعزیه سنتی ما چقدر با مساله ریتم در ارتباط بوده است.

دبیر نشست هفتم موسیقی تعزیه، چند نمونه از مخالف خوانی های گذشته- که در چارچوب اصالت ها کار خود را اجرا می نمودند- پخش و تحلیل نمود تا میزان رعایت مساله ریتم در تعزیه سنتی مشخص گردد.

نخستین نمونه ای که منصوری به آن اشاره کرد به تعزیه ای اشاره داشت که شمر در روز عاشورا وارد صحرای کربلا می شود و مرحوم استاد نبی الله فقیه در نقش شمر آن را اجرا می کند.

یکی از شعرهای معروف ایشان هنگام ورود شمر با این مطلع آغاز می شود:

بزن طبالچی طبلت، که عاشورا بُوَد امروز

تو ای شیپورچی شورش نما، غوغا بُوَد امروز

در این خوانش شعر که در وزن عروضی "مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن" (بحر هزج مثمن سالم) بوده، باید گفت هزج، در لغت به معنی سرود و ترانه است و بر این وزن سرودهایی خوانده می شود که شادی بخش است؛ چنانچه در واقعه کربلا نیز اشقیاخوان ها شاد هستند و شاد می خوانند چون قرار است پیروز این میدان باشند. در این خوانش انتخاب شده که ریتم آن به صورت دوتایی ترکیبی است، وزن آن به گونه ای است که ما را مجبور به ریتم خوانی می کند.

مدیر خانه موسیقی اصفهان، ضمن اشاره به نوع خوانش موافق خوانها و مخالف خوانها در سالهای اخیر اظهار داشت: معمولا در سالهای اخیر موافق خوانها تلاش می کنند از ریتم دوری گزیده و به نثر خوانی رو بیاورند. در صورتی که باید دانست ملودی اساسش بر ریتم است و ما می خواهیم عنوان کنیم حتی مخالف خوانها هم پایه کارشان بر ریتم است و نباید خوانش مخالف خوانی به نثرخوانی تبدیل شود چون با این کار شکل زیباشناختی تعزیه را از دست می دهیم و آرام آرام به سمت نمایشنامه خوانی می رویم.

حسن منصوری ضمن اشاره به اصول تعزیه سنتی خاطرنشان کرد: تعزیه سنتی نه راه افراط می رود و نه راه تفریط. راه افراط اینگونه است که آنقدر ریتم را غلیظ اجرا نماییم که تبدیل به حالت های مطربی شود و راه تفریط هم بدین صورت است که موقع خوانش، ریتمِ افاعیل شعر را از دست بدهیم و نثرخوانی رو بیاوریم.

در ادامه نشست، گردآورنده ردیف سازی و آوازی مکتب اصفهان، به نمونه های اجرایی دیگری در منطقه حبیب آباد اصفهان اشاره کرد که یکی ورود ابن سعد و صحبت کردن او با اسبش است با این مطلع:

اگر داری خجالت از رخ سلطان مظلومان

ببندم دیده ام تا ننگری فرزند زهرا را

وزن عروضی این شعر نیز در بحر هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن) می باشد که درست مانند نمونه قبل نوع خوانش آن ما را وادار به ریتم خوانی می کند.

آخرین نمونه ای که دبیر نشست هفتم بدان اشاره کرد صحبت بین شمر و ابن سعد با این مطلع است:

شمر:

گر که تمام مرد و زن واسطه گی کنند به من/

نیش به جان من مزن، می شود این؟ نمی شود/

ابن سعد:

کشته ز کین اکبرش، پاره ز تیغ حنجرش/

دستِ جدا برادرش، می شود این؟ نمی شود/

در این اجرا که در بحر رجز (رجز مثمن مطوی مخبون) (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن) بوده ریتم آن به صورت دو ضربی ترکیبی می باشد.

پس از پایان صحبت های حسن منصوری و عسگری رنانی و تحلیلی بر روی نمونه های دارای آسیب امروزی، نشست هفتم موسیقی تعزیه پایان یافت.

گفتنی است سلسله نشست های خانه موسیقی پیرامون موسیقی آیینی در سال آینده با برنامه زمانی و شکلی متفاوت ارائه خواهد شد.